BESA, Emil Avdaliani *: Battle with Fate: Russia, Geography, and the Historical Cycle 

EXECUTIVE SUMMARY: Russia under Putin falls neatly into the Russian historical cycle. When the old state is in decline, chaos ensues, and a new, powerful leader emerges to rebuild Russia. There are plenty of comparisons from Russian history that echo Putin’s rise and success – but there are crucial differences, too, which help explain his inability to transform Russia into a truly global power.

Historical comparisons, when made judiciously, can help analyze current political realities. Russian history contains cycles that recur over centuries.

The cycle runs this way: Russia sinks into chaos, rises from that chaos, returns as a regional and sometimes even global power, aspires to consolidate its gains through strongman rule and the addition of neighboring territories, and then collapses. Then the cycle begins anew.

One of the constants of Russia’s fateful historical cycle is its geography. Russia is vast, spanning almost the entire northern Eurasian landmass. However, far more than half the country is non-navigable (major rivers empty into the Northern Ocean). The climate is so harsh that it hinders any meaningful agricultural work beyond the Ural Mountains.

Russia’s heartland runs from St. Petersburg and the Finnish border southward to the Black and Caspian Seas. This heartland is essentially a series of plains that are vulnerable from all sides. Indeed, Mongol and other nomad invasions from the east in the Middle Ages, as well as European conquerors’ onslaughts from the west in the modern period, have forced Russia to try to expand its borders and create buffer zones between its heartland and rival regional powers in Europe and the Middle East.

To contain this immense geographic sphere, Russian leaders have had to expend enormous financial, military, and political resources. Moscow usually centralized control over its heartland and the surrounding territories, subsidizing the economies of most of the incorporated territories while managing their diverse populations. This drive to expand in order to survive, while successful for short periods, has proven unsustainable in the long run.

Historical cycles in Russia usually begin with a national catastrophe. Sometimes it is a result of internal havoc; sometimes it follows a foreign threat. The end result has always been the dissolution of the existing order in the ensuing chaos. After the collapse comes resurrection. The system that governed during the crisis is usually transformed into something new on the appearance of a strong figure. This new leader creates a stable system and reoccupies both the Russian heartland and the borderlands. New paradigms of a unified Russian space, where Russians and non-Russians would feel comfortable, are created to heighten a sense of national identity.

Three eras in Russian history demonstrate this recurrent pattern, which is rooted in Russia’s geography. This pattern can be seen in early 21st century Russia under the rule of Vladimir Putin.

In the late 17th to early 18th century, Russia experienced a long period of chaos. The old Rurik dynasty’s rule was in a shambles and the entire state structure was in deep trouble. The army, the administration, and links of personal fidelity were weakened or totally destroyed.

The chaos lasted a decade. The result was a restructuring: a new dynasty headed by Mikhail I the Romanov. A new project of the Russian Empire (in all but in name) was born. The new dynasty set out to incorporate borderlands and compete with regional powers. Thus ended the famous Time of Troubles.

In the 20th century, the Russian Revolution caused the downfall of the Romanov dynasty and ushered in a period of civil war and chaos. The Bolsheviks managed to build a powerful base on which to recreate a fallen Russian Empire, albeit on a different ideological basis. Lenin and Stalin set out to reincorporate borderlands and reshape ethnic understanding within the newly created Soviet Union. Control over large territories then came under stress as large resources were spent on exercising control rather than on producing enough for the population. The result was an overextension of Soviet power.

Another good example of this was the fall of the Soviet Union and the ensuing military and social chaos, topped by the 1998 financial crisis. Attempts to transition to a market economy only led to radical privatizations and the rise of oligarchs – which in turn resulted in a nearly 40% decline in GDP. Numerous parties emerged with very different agendas. The security services and military were weakened while the Russian people struggled to find a new identity around which to unite. Secession attempts in some of Russia’s regions led to war, most notably in Chechnya.

As borderlands again rioted against the Russian heartland, so did some territories of Russia proper. It was to be expected that a Russian resurgence of some sort would happen under a new figure (similar to Mikhail I or Lenin or Stalin). Sure enough, under Vladimir Putin, prosperity set in.

Russia is strong militarily. Its economy, although under great duress from internal as well as foreign factors, is still in much better shape than it was in the 1990s. Putin, like his predecessors, set out to regain borderlands. War with Georgia, conflict in Ukraine, support for secessionist regimes across the former Soviet Union as well as the unveiling of the Eurasian Economic Union – these were some of his major moves to reshape Russia and return it to the club of major global powers.

Thus the rise of Putin, and some of his government’s successes, reflect the Russian historical cycle. He plays the role of savior on a par with Mikhail I and Lenin. However, although historical comparisons can be made, one must be careful not to overestimate some similarities.

If Putin’s rule directly followed the pattern, Russia should now be very close to military and economic preeminence, as it was under the first Romanov and Soviet leaders. It is true that he is popular and unlikely to face a real challenger. But Putin’s rule shows fundamental weaknesses. Like his predecessors, he is faced with Russia’s perennial problem – geography. But in Putin’s case, the geographic challenge is more problematic. NATO and the EU are expanding their influence in Eastern Europe and the former Soviet space. China is growing its military and economic power in Central Asia (yet another part of Moscow’s huge backyard). Economic problems are serious, and western resolve to maintain and even increase sanctions against Russia is not abating.

Moreover, unlike the Romanovs or the Soviets, the Putin government does not possess an ideological tool. Putin’s Eurasian concept might be tempting, but it has no real economic essence. Too many important states across the post-Soviet space do not want to join the Eurasian Economic Union.

Historical parallels work, but they fail, too. Putin falls into the centuries-long Russian historical cycle of the rise and fall of the state, but there are crucial differences that will bar his government from transforming the country into a real global power.

View PDF

Emil Avdaliani teaches history and international relations at Tbilisi State University and Ilia State University. He has worked for various international consulting companies and currently publishes articles focused on military and political developments across the former Soviet space.

BESA Center Perspectives Papers are published through the generosity of the Greg Rosshandler Family 

BESA-By Dr. George N. Tzogopoulos: Light at the End of the Tunnel for Greece?

BESA Center Perspectives Paper No. 950, September 16, 2018

EXECUTIVE SUMMARY: Maladministration, overspending, cronyism, and statism over a period of decades made Greece the weakest link in the Eurozone when the world financial crisis hit Europe in 2009. To avoid a chaotic default and an exit from the European system, Greece had no alternative but to accept bailouts offered by the EU and the IMF in exchange for austerity measures and structural reforms. The third and final one expired on August 20, 2018. The day after finds Greece with relatively stable public finances but unable to immediately regain market confidence. Above all, the tendency of politicians to put their political interest above the national one remains even as the society is suffocating from social problems and is pessimistic about the future.

Γεωργία-Χριστίνα Τσαούση, Αναλύτρια ΕΛΙΣΜΕ: “Ο ρεαλισμός της Πολιτιστικής Διπλωματίας”

Η σημαντική των λέξεων

Η λέξη διπλωματία εμπίπτει στο σύνολο των προσώπων και των υπηρεσιών που ασχολούνται με τις διεθνείς σχέσεις ενός κράτους. Είναι η επιστήμη, η τεχνική που αντιπροσωπεύεται επίσημα, μέσα σε συγκεκριμένα θεσμικά πλαίσια, σε κυβερνήσεις άλλων κρατών αλλά και σε διεθνείς οργανισμούς. Αποτελεί την ικανότητα και την ικανότητα στην διαχείριση των εξωτερικών σχέσεων ενός κράτους. Στα αγγλικά η όρος αποδίδεται με την «πολιτιστική διπλωματία». Ετυμολογικά, εάν εξεταστεί ο όρος διπλωματική, προέκυψε από τη λέξη διπλόω-διπλώ, από την οποία προέκυψε το ουσιαστικό δίπλωμα με τη σημασία του διπλωμένου εγγράφου, καθώς αυτοί που αντιπροσώπευαν το κράτος τους σε άλλο κράτος, έδωσαν στην αλλοδαπή κρατική αρχή ένα έγγραφο διπλωμένο, είναι ασφαλισμένο το περιεχόμενό του και να βεβαιώνεται η γνησιότητά του με την επίθεση του σφραγίδα.

Δημήτρης Νατσιός: Κωστής Παλαμάς: Σχολείο ίσον δάσκαλος 

«Γεννήθηκα το 1887 στον Πειραιά∙ οι γονείς μου κατάγονταν από τη Χίο. Η μητέρα του αείμνηστου Πορφύρα και η δικιά μου ήταν αδελφάδες, το γένος Συριώτη. Τις εγκύκλιες σπουδές τις πέρασα στον Πειραιά. Κι όποιος ξέρεις τι σημασία έχει για τον νέο η παρουσία στην κριτική τούτη ηλικία ενός προσώπου σαν τον λαμπρόν εκείνο παιδαγωγό, που θύμιζε αρχαίον Έλληνα, τον αείμνηστο Ιάκωβο Δραγάτση, νιώθει γιατί οι μαθητές του φυλάγουν σ’ όλη τους τη ζωή, μέσα στην καρδιά τους, τη μνήμη της μορφής του». (Δ. Πικιώνη «Κείμενα», εκδ. «Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τράπεζας», σελ. 23).

Ξεκίνησα να διαβάζω κάποια αυτοβιογραφικά σημειώματα του Δ. Πικιώνη, του μεγάλου Έλληνα. Κοντοστάθηκα, «φιλοσόφησα» λίγο την τελευταία πρόταση του προοιμίου του. Κράτησε στα φυλλοκάρδια του, ολοζωής, την μνήμη της μορφής του δασκάλου του. Μεγάλη κουβέντα.

Πόσες φορές σε βιογραφίες σπουδαίων, «πάνυ ακριβών» ανθρώπων, δεν διαβάζουμε παρόμοιες φράσεις. «Ευτύχησε να μαθητεύσει κοντά στον…». «Ο μεγάλος Δάσκαλος του Γένους… τον ενέπνευσε την αγάπη για τα γράμματα». Όσο κρατούσε η Παιδεία σ’ αυτόν τον τόπο, σχολείο και παίδευση σήμαινε δάσκαλος. Τα πάντα δορυφορούσαν τον δάσκαλο. «Καλών των διδασκάλων καλοί και οι μαθηταί», απροσπέλαστος ο λόγος του αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου.

Χαρακτηριστικό το ακόλουθο παράδειγμα, που δείχνει το πόσο σημαντικό και ουσιαστικό θεωρούσαν οι Ρωμιοί (Βυζαντινοί) πρόγονοί μας το αξίωμα του δασκάλου. Στα χρόνια του λόγιου αυτοκράτορα Θεόφιλου (829-842 μ.Χ.) διδάσκει στην Κωνσταντινούπολη ο περίφημος Λέων ο μαθηματικός ή φιλόσοφος. (Ο οποίος μετέβη από την Πόλη στην Άνδρο για πληρέστερη μόρφωση, όπου δίδασκε κάποιος ονομαστός για τη σοφία του διδάσκαλος). Η φήμη του Λέοντος είχε εξαπλωθεί «επί πτερύγων ανέμων», είχε φτάσει ως το χαλιφάτο της Βαγδάτης. Ο Χαλίφης Μαμούν τον ζήτησε επίσημα από τον αυτοκράτορα τον Λέοντα, έστω και ως μετακλητό, προσφέροντας ένα τεράστιο ποσό. Ο Θεόφιλος αποβλέποντας στο γόητρο της αυτοκρατορίας, αλλά και εκτιμώντας την αξία του δασκάλου, αρνήθηκε. Αξίζει να παραθέσουμε αποσπάσματα από τον επιστολικό διάλογο των δυο ηγετών, όπως τον διέσωσε ο «Συνεχιστής Θεοφάνους». Γράφει ο χαλίφης: « Αξιώ το ον έχεις επί φιλοσοφία και ταις άλλαις επιστήμαις περιβόητον άνδρα βραχύν τινά χρόνον εξαποστείλαι…». Απαντά το Θεόφιλος: «….άλογον το οικείον δούναι ετέροις καλόν και την των όντων γνώσιν έκδοτον ποιήσαι τοις έθνεσι, δι’ ης το των Ρωμαίων γένος θαυμάζεται τε και τιμάται παρά πάσι». Με λίγα λόγια , είναι ανοησία να ξεπουλήσεις στα έθνη, αυτό για το οποίο θαυμάζεται το γένος σου, δηλαδή, ο έξοχος διάκονος της όντως Παιδείας. (Από το βιβλίο του Γ. Τσαμπή «Η Παιδεία στο Βυζάντιο», εκδ. Γρηγόρη, σελ. 54).

Το παραπάνω, νομίζω, εξηγεί και το χιλιόχρονο της ενδόξου αυτοκρατορίας μας. «Κάλλιο γνώση, παρά γρόσι», όπως έλεγαν και οι εν αιχμαλωσία πρόγονοί μας. Και είναι γεγονός αναντίρρητο πως φτάσαμε στην αγιασμένη Επανάσταση γιατί «η ψυχή του Γένους αγρυπνούσε. Φτωχοί παπάδες και δάσκαλοι, που ετρέφοντο με λίγο ψωμί, είχαν το σθένος εις το βάθος της ψυχής των, σθένος ποιητών. Καταλάβαιναν την ευθύνην που τους εβάρυνε να συνεχίσουν την ελληνικήν παράδοσιν∙ διηγούντο εις τα ελληνόπουλα ποια ήταν άλλοτε η πατρίδα τους και τους εδίδασκαν δύο ονόματα: Ελλάς και ελευθερία». (Του ακαδημαϊκού Σ. Μενάρδου, που περιέχεται στο βιβλίο του αρχιμ. Ιω. Αλεξίου, «Η Παιδεία στην Τουρκοκρατία», σελ. 181).

Εξαιρετικές είναι και οι προϋποθέσεις που θέτει ο Ιω. Καποδίστριας, για να αναλάβει κάποιος καθήκοντα δασκάλου: «Εν γένει πρέπει να στοχάζονται (οι δάσκαλοι) ότι η κυβέρνηση και οι πολίται εμπιστεύονται εις αυτούς τα παιδία των δια να μάθωσιν όχι μόνον γράμματα, αλλά και το πώς να γίνωσιν άνδρες, ωφέλιμοι εις την κοινωνίαν. Όθεν οι διδάσκαλοι σωφρόνως και τιμίως διάγοντες και με ημερότητα και φιλοστοργίαν προς τους νέους προσφερόμενοι, χρέος έχουν να μαθητεύωσιν αυτούς και με τους λόγους και με το παράδειγμα της ίδιας των διαγωγής, εις τα προς τον Θεόν, προς εαυτούς και προς τον πλησίον καθήκοντα, εις την δικαιοσύνην και χριστιανικήν ευσέβειαν, εις την ευταξίαν και φιλαλήθειαν, εις την φιλοπονίαν, εις την αγάπην του πλησίον, εις παν ό,τι εν ενί λόγω, είναι πρόσφορον να τους καταστήση ήμερους και τιμίους ανθρώπους, ιδίως προς ένα έκαστον και ενάρετους και χρηστούς πολίτας κοινώς προς την πολιτείαν». (Ιω. Τσάγκα, , «Η Ορθόδοξη Χριστιανική Αγωγή στο εκπαιδευτικό έργο του Ιω. Καποδίστρια», εκδ. «Κυριακίδη», σελ. 151).

Παρένθεση: Ακόμη θυμάμαι τις βαθυστόχαστες τιποτολογίες, στο πρόγραμμά της για το «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ: Πρώτα ο μαθητής», της απίθανης εκείνης κ. Διαμαντοπούλου. Κουτσουλιές που σήμερα υλοποιούνται. Διαβάζω: Προηγούνται μεταξύ άλλων, τα ψηφιακά «ζαρζαβατικά» ( διαδραστικός πίνακας, ηλεκτρονικό βιβλίο, προσωπικός Η/Υ) και κατόπιν ακολουθεί ο δάσκαλος, για τον οποίο γράφει: «Το Νέο Σχολείο δίνει έμφαση στην συνάρθρωση, τη συνέργεια και τον συντονισμό μεταξύ των βαθμίδων της εκπαίδευσης. Ισχυροποιείται ο ρόλος του εκπαιδευτικού στην διαδικασία αναβάθμισης του σχολείου, με πρωτοβουλίες αυτενέργειας και κίνητρα καινοτομίας, με τις γνώσεις που χρειάζεται για να ανταποκριθεί στην υψηλή αποστολή του και με αντίστοιχο υψηλό κύρος, θέση στην κοινωνία και αμοιβή».

Έξοχο κείμενο, ιστορικό. Πώς το λέει, «υψηλή αμοιβή»; Υλοποιήθηκε διά της μειώσεώς της. Με τέτοιες, λοιπόν, υψηλόφρονες ονειροφαντασίες θα φτάσουμε, όχι σε χρηστούς και ενάρετους πολίτες, αλλά στο “ανοικτό στην κοινωνία και δημόσιο, ψηφιακό σχολείο”. Το ποιος όμως θα είναι ο ρόλος του «ισχυροποιημένου» εκπαιδευτικού στο «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ», τον διαβάζω στο βιβλίο «Νεοελληνική γλώσσα», Α΄ Γυμνασίου, (τετράδιο εργασιών), σελ. 71. Ιδού το «σχολείο του μέλλοντος». «Ουσιαστικά το σχολείο του μέλλοντος θα είναι μια μορφωτική υπηρεσία, όπου το κάθε παιδί θα μαθαίνει μόνο του από τον υπολογιστή, υποβοηθούμενο από ένα υποβαθμισμένο βοηθό μάθησης, (σ.σ. όπως λέμε οικιακή βοηθός), επιφορτισμένο κυρίως με τεχνικής φύσεως προβλήματα. Τα παιδιά που έχουν υπολογιστή στο σπίτι θα μπορούν να παρακολουθούν αποκεί (σ.σ. έτσι, μια λέξη, «αποκεί»), χωρίς να είναι απαραίτητη η καθημερινή παρουσία στο σχολείο, αφού έτσι κι αλλιώς οι ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων του θα είναι online σε 24ωρη βάση. Οι εκπαιδευτικοί, βέβαια, λένε…», ποιος νοιάζεται τι λένε οι εκπαιδευτικοί; Καταλάβαμε…

Την Τρίτη τα σχολεία ανοίγουν. Δόξα τω Θεώ, θα αρχίσουμε με τις αγιαστικές ευχές της Εκκλησίας μας. Κάποιοι είμαστε υπερήφανοι, γιατί είμαστε Έλληνες δάσκαλοι και Χριστιανοί Ορθόδοξοι, γιατί τιμιότερα δεν υπάρχουν στην Οικουμένη. «Απ’ έξω μαυροφόρα απελπισιά», αλλά μες στην τάξη Κρυφό Σχολειό. Κάνουμε τον σταυρό μας και “τρέλα κολοκοτρωναίικη”, συνάδελφοι. Και κανείς να μην φοβάται τους μυρμηγκολέοντες, “πρόσκαιροι εισί”.
(Παραθέτω τρία κείμενα της ρωμαίικης… τρέλας. Αν δεν υπήρχε αυτή, ακόμη θα προσκυνούσαμε τους Μωχαμετάνους.
«Ο κόσμος μας έλεγε τρελούς. Εμείς αν δεν είμεθα τρελοί, δὲν εκάναμε την Επανάσταση», μας ορμηνεύει ο Γέρος του Μοριά.
«Νοικοκυριοὶ καὶ φρόνιμοι
Δεν ζουν στον Ψηλορείτη
Οι κουζουλοὶ την κάνανε
Αθάνατη την Κρήτη»,
διαλαλεί και η κρητικὴ λεβεντομαντινάδα.
Μονολογούσε, περίλυπος και καταντροπιασμένος, Νικόλαος Ιβανώφ, αρχιστράτηγος των Βουλγάρων στην μάχη του Κιλκίς, μετὰ την συντριβή του απὸ τους αθάνατους Κιλκισιομάχους: «Όλα τα είχα προβλέψει, τα είχα σκεφτεί όλα, εκτὸς απὸ την τρέλα των Ελλήνων». Aπό την ευλογημένη εκείνη τρέλα, που απελευθέρωνε το έθνος, φτάσαμε σήμερα στους προδότες, που παραδίδουν αμαχητί τα αιματοβαμμένα διάσελα της Μακεδονίας).
Εμπρός, λοιπόν. με την ευχή της Παναγίας μας…

Νατσιός Δημήτρης, δάσκαλος-Κιλκίς

Γρηγόρης Νούσιας: Ο Καραγκούνης . . . Ο Πινοσέτ . . . και ‘‘Τα Παιδιά του Σικάγου’’!

Τρείς διακεκριμένες οντότητες, χωρίς άλλο πρόσημο, που συνδέονται, έστω καθ’ υπερβολήν, με το δόγμα του ‘‘Σοκ και Δέος’’ (Shock and Awe). Αν και ο όρος ανήκει σε άλλον και σχετίζεται κυρίως με στρατιωτικές επιχειρήσεις, η Naomi Klein του έδωσε συγγραφική οικονομική και κοινωνική υπόσταση, με αναφορές σε μοντέλα διακυβέρνησης, που επιβλήθηκαν με καταιγιστικό μετασχηματισμό, σε διάφορες χώρες, έστω για μικρές χρονικές περιόδους, με συνισταμένη, δήθεν, την ‘‘άνοδο του καπιταλισμού της καταστροφής’’.

Βαρύγδουπη ετικέτα, όντως, αλλά τι είναι εκείνο που μπορεί να προκαλέσει και το ένα και το άλλο, και το σοκ και το δέος, με καθολική απήχηση, σε μια κοινωνία, σε μια χώρα, σε ένα κομμάτι της υφηλίου; Και βέβαια είναι τα ριζοσπαστικά μεταρρυθμιστικά οικονομικά μέτρα, και όχι μόνον, με ή χωρίς στρατιωτικές επεμβάσεις ή άσκηση άλλου είδους βίας. ‘‘Και είπε Κύριος ο θεός τω Νώε, καιρός παντός ανθρώπου ήκει εναντίον μου, ότι επλήσθη η γή αδικίας επ’ αυτών και ιδού εγώ καταφθείρω αυτούς και την γήν’’. Αλλά να μην ξεχνάμε και τον Τζορτζ Όργουελ του ‘‘1984’’, ‘‘Θα σας στύψομε μέχρι να αδειάσετε και μετά θα σας ξαναγεμίσομε με τους εαυτούς μας’’!

‘Τα πλήγματα πρέπει να επιφέρονται όλα ταυτόχρονα, ώστε, όντας λιγότερο αισθητά, να ενοχλούν λιγότερο’’, θα γράψει ο Νικολό Μακιαβέλι, πριν κάποιους αιώνες. Αν στη θέση πλήγματα βάλλομε τον όρο ‘‘μεταρρυθμίσεις’’, έχομε, απλουστευτικά, τον οραματισμό του Μίλτον Φρίντμαν: ‘‘Αν υιοθετηθεί η προσέγγιση του σόκ, πιστεύω ότι θα πρέπει να ανακοινωθεί το πρόγραμμα, άμεσα, δημόσια και λεπτομερώς, ώστε να επενεργήσει αστραπιαία. Όσο πιο ενημερωμένος είναι ο πληθυσμός, τόσο περισσότερο θα διευκολύνουν οι αντιδράσεις του την προσαρμογή’’, έγραφε σε επιστολή του προς τον στρατηγό Αουγκούστο Πινοσέτ. Το βιβλίο του, Capitalism and Freedom, έγινε, εκτός από δημοφιλές, το βασικό εγχειρίδιο της παγκόσμιας ελεύθερης αγοράς, που υπαγορεύει ότι οι κυβερνήσεις πρέπει να καταργήσουν όλους τους κανόνες και τις ρυθμίσεις που εμποδίζουν τη συσσώρευση κερδών, οφείλουν να πουλήσουν τη δημόσια περιουσία σε ιδιωτικές εταιρείες, ώστε να την εκμεταλλευτούν επικερδώς, και πρέπει να προβούν σε δραματικές περικοπές στη χρηματοδότηση των κοινωνικών προγραμμάτων. Και αυτή την τρίπτυχη συνταγή, ο Φρίντμαν την εξειδίκευσε με επί μέρους μέτρα, όπως: ‘‘Αν είναι αναγκαίο να υπάρχουν φόροι, αυτοί πρέπει να είναι χαμηλοί, ενώ πλούσιοι και φτωχοί πρέπει να φορολογούνται με βάση μια ενιαία φορολογική κλίμακα. Οι εταιρείες πρέπει να είναι ελεύθερες να πωλούν τα προϊόντα τους παντού στον κόσμο, ενώ οι κυβερνήσεις δεν πρέπει να προστατεύουν τις εγχώριες βιομηχανίες ή την εγχώρια ιδιοκτησία. Όλες οι τιμές, συμπεριλαμβανομένης της τιμής της εργασίας, πρέπει να καθορίζονται από την αγορά. Δεν πρέπει να υπάρχει κατώτατος μισθός. Η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, τα ταχυδρομεία, τα συνταξιοδοτικά ταμεία, η παιδεία, καλόν θα ήταν να ιδιωτικοποιηθούν’’. Πόλεμος, λοιπόν, εναντίον του ‘‘κράτους πρόνοιας’’ και της ‘‘μεγάλης κυβέρνησης’’, θα πούνε, και ότι το όραμα του Φρίντμαν, αν και συγκαλυμμένο με τη γλώσσα των μαθηματικών και της επιστήμης, ταυτιζόταν με τα συμφέροντα των πολυεθνικών.
‘‘Η ομορφιά είναι αλήθεια και η αλήθεια είναι ομορφιά, το μόνο που ξέρομε στη γη και όλοι να μάθουνε χρωστάνε’’, σύμφωνα με μια ωδή. Και ο Φρίντμαν, ακολουθώντας την, μετέδωσε σε γενιές οικονομολόγων αυτή την εκστατική αγάπη για ένα όμορφο σύστημα που θα περικλείει τα πάντα, μαζί με την αναζήτηση της απλότητας, της κομψότητας και της αυστηρότητας. Εν κατακλείδι, πρόκειται για το όραμα της ατομικής ελευθερίας, σε αντίθεση με τις υποσχέσεις των αριστερών προς τους εργάτες για ελευθερία από τα αφεντικά, στους πολίτες ελευθερία από τις δικτατορίες και στις χώρες ελευθερία από την αποικιοκρατία.
Το Mont Pelerin είναι τοποθεσία της Ελβετίας. Έτσι ονόμασε ο Φρίντμαν την εταιρεία του. Μια λέσχη οικονομολόγων της ελεύθερης αγοράς, που ίδρυσε ο 1947. Είχαν προηγηθεί το Κράχ του 1929 και η Μεγάλη Ύφεση, το New Deal, και, βεβαίως, ο πρωταγωνιστικός ρόλος του Κέυνς, του διανοούμενου και αρχιτέκτονα του ‘‘κράτους πρόνοιας’’, και του Γκαλμπρέιθ, που υποστήριζε ότι, η πρωταρχική αποστολή τόσο των πολιτικών όσο και των οικονομολόγων πρέπει να είναι η αποφυγή της ύφεσης και η αποτροπή της ανεργίας. Ο Φρίντμαν, για να κλείσομε αυτή την παρένθεση, δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου για περίπου τριάντα χρόνια. Έγινε ο δεύτερος πιο δημοφιλής οικονομολόγος, μετά τον Κέυνς. Τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ για το πρωτότυπο και βαρυσήμαντο, όπως χαρακτηρίστηκε, έργο του, αναφορικά με τη σχέση ανάμεσα στον πληθωρισμό και στην ανεργία. Και, βεβαίως, ταυτίστηκε με τη ‘‘Σχολή του Σικάγου’’, της οποίας οι σπουδαστές και θαυμαστές του προσέφεραν τις ‘‘πολύτιμες’’ υπηρεσίες σε παγκόσμια κλίμακα, φέροντες τον απλουστευτικό τίτλο, ‘‘Τα Παιδιά του Σικάγου’’. Ναι, αυτά τα παιδιά, στην κυριολεξία, που συνδύαζαν εξαιρετικές διανοητικές και εκτελεστικές ικανότητες, με το απαράμιλλο θάρρος να υπερασπίζονται τις πεποιθήσεις τους, και με μια αίσθηση αφοσίωσης στην υλοποίησή τους. Χμ! Εδώ είμαστε.
Η δεκαετία του .70 βρίθει από πραξικοπήματα και επαναστάσεις. Η Λατινική Αμερική πρωταγωνιστεί. Η Λαϊκή Ενότητα του Σαλβαδόρ Αλιέντε είχε υποσχεθεί ότι θα έθετε υπό τον έλεγχο της κυβερνήσεως μεγάλους τομείς της οικονομικής δραστηριότητας της χώρας. Ο ίδιος, γιατρός στο επάγγελμα, πίστευε ότι ο σοσιαλιστικός μετασχηματισμός στη Χιλή έπρεπε να έρθει από τις κάλπες και όχι με τα όπλα. Αλλά . . . Η εκδίωξη των πολυεθνικών, ως συνέπεια αυτού του μετασχηματισμού, έστω με αποζημίωση, θεωρήθηκε ότι θα μετατρεπόταν σε τάση που θα εξαπλωνόταν σε ολόκληρη τη Λατινική Αμερική. Μιά ad hoc επιτροπή για τη Χιλή, με έδρα την Ουάσιγκτων ανέλαβε δράση. Σκοπός η καλλιέργεια δυσαρέσκειας για να αναγκαστεί ο Αλιέντε να ματαιώσει τις εθνικοποιήσεις. Αλλά, στις ενδιάμεσες κοινοβουλευτικές εκλογές του 1973, το κόμμα του Αλιέντε απέσπασε περισσότερες ψήφους από εκείνες με τις οποίες είχε εκλεγεί το 1970. Προφανώς, οι Χιλιανοί υποστήριζαν έτσι μια σοσιαλιστική εναλλακτική λύση με τον νέο τους πρωθυπουργό, αλλά με τους αντιπάλους του να μελετούν εξονυχιστικά ενδεχόμενες λύσεις ανατροπής του. Το ‘‘κλίμα πραξικοπήματος’’, κατά τις προσδοκίες της CIA, δημιουργήθηκε μέσα στο Καθολικό Πανεπιστήμιο του Σαντιάγο, το οποίο απετέλεσε τη ‘‘στέγη’’ των Παιδιών του Σικάγου. ‘‘Η κυβέρνηση του Αλιέντε δεν συνάδει με την ελευθερία στη Χιλή και με την ύπαρξη των ιδιωτικών επιχειρήσεων. Και ο μόνος τρόπος για να αποτραπεί είναι η ανατροπή της κυβέρνησης’’. Αυτό θα είναι το δια ταύτα του συνωμοτικού τους σχεδίου. Έπρεπε να εξοντωθούν φυσικά πρόσωπα και να εξαλειφθούν οι σφαλερές ιδέες τους. Το οικονομικό δε πρόγραμμα που εκπόνησαν συμπεριλήφθηκε σε βίβλο των πεντακοσίων σελίδων, γνωστή στη Χιλή ως ‘‘Το Τούβλο’’. Και με αυτό, τα Παιδιά του Σικάγου έπειθαν τους Χιλιανούς Στρατηγούς ότι ήσαν έτοιμοι να συμπληρώσουν την αποφασιστικότητα που προθύμως θα επιδείκνυαν με τα διανοητικά εφόδια που τους έλλειπαν. Τέτοια!
Στις 11 Σεπτεμβρίου 1973, ο στρατηγός Αουγκούστο Πινοσέτ, με ‘‘πόλεμο’’, και όχι με πραξικόπημα, όπως θα ισχυρίζεται στη συνέχεια, θα ανατρέψει την κυβέρνηση, με τον Αλιέντε νεκρό, τους υπουργούς υπό κράτηση . . . και χωρίς μαζική αντίσταση. (Αργότερα, το πρώτο εξάμηνο του 1975, στο Πανεπιστήμιο του Los Angeles, ένας Χιλιανός συμφοιτητής / συνάδελφος θα μου πεί, ναι, με τον σοσιαλιστή Αλιέντε είχαμε καφέ να πιούμε, αλλά ταυτόχρονα νοιώθαμε ότι είμαστε στριμωγμένοι μέσα στην κούπα . . .) Όλα είχαν τελειώσει μέχρι το απομεσήμερο της ίδιας μέρας, και μέχρι το μεσημέρι της επομένης, οι στρατηγοί του Πινοσέτ που είχαν αναλάβει κυβερνητικά καθήκοντα, είχαν στο γραφείο τους και το σχέδιο, το Τούβλο.
Η μετριοπάθεια και ο συμβιβασμός του Αλιέντε θα αντικατασταθούν από βία με διάφορες μορφές. Ο Πινοσέτ θα αποδειχθεί ταλαντούχος αυταρχικός κυβερνήτης που καταλάβαινε και τη γλώσσα των ντόπιων και ξένων τεχνοκρατών και οικονομικών συμβούλων του. Για εκείνους, τα οικονομικά ισοδυναμούσαν με δυνάμεις της φύσεως, τις οποίες πρέπει να σεβόμαστε και να υπακούμε, επειδή, το να δρας εναντίον της φύσεως, είναι αντιπαραγωγικό και γεννά αυταπάτες (δεν χρειάζονται συνειρμοί!). Ο Πινοσέτ συμφωνούσε. Οι άνθρωποι, έγραψε κάποτε, πρέπει να υπόκεινται σε δομές, επειδή η φύση μάς δείχνει ότι, μια βασική τάξη και ιεραρχία είναι αναγκαία. Οι κανόνες της σχολής του Σικάγου εφαρμόζονται πιστά, και ο Φρίντμαν επισκέπτεται κατ’ ιδίαν τον Πινοσέτ, και τον διαβεβαιώνει ότι, αν ακολουθούσε τις συμβουλές του, θα πιστωνόταν ένα ‘‘οικονομικό θαύμα’’.
Όταν τον Δεκέμβριο του 2006 πέθανε ο Πινοσέτ, ένα μήνα μετά τον Φρίντμαν, οι Times θα γράψουν ότι, ‘‘είχε μεταμορφώσει μια χρεωκοπημένη οικονομία στην πιο ευημερούσα της Λατινικής Αμερικής’’, και ότι, σύμφωνα με την Washington Post, ‘‘εισήγαγε τις πολιτικές τής ελεύθερης αγοράς, που δημιούργησαν το οικονομικό θαύμα της Χιλής’’. Η ιστορία, βέβαια, λέει ότι, και ο Πινοσέτ υποχρεώθηκε τελικά να κάνει ό,τι και ο Αλιέντε, να ιδιωτικοποιήσει τις πολυεθνικές, που είχαν αγοράσει τα περιουσιακά στοιχεία της χώρας με δανεικά, δημιουργώντας τεράστιο χρέος.
Ομολογώ ότι δυσκολεύομαι να παρακολουθήσω τα οικονομικά μεγέθη της χώρας μας, για να μη πώ πως μου δημιουργούν αποστροφή, μετά από τόσο πιπίλισμα, τόσα χρόνια. Πόσο μάλλον να ασχοληθώ με τα Χιλιανά τοιαύτα, που λέγαμε παλαιότερα, και μάλιστα όταν αυτά αφορούν σε μακρινές δεκαετίες. Διερωτώμαι, όμως, ο πολιτικός Καραγκούνης, ποιές δέλτους του οικονομικού θαύματος της Χιλής του Πινοσέτ ξεφύλλισε, εντρυφώντας στα ασφαλιστικά και συνταξιοδοτικά δεδομένα, παρουσιάζοντάς τα ως πρότυπο για τη χώρα μας, έστω με το περιτύλιγμα σχετικής ειρωνείας; Ελπίζω ο αρχηγός του θα το ξεκαθαρίσει το ζήτημα.
Επίσης, δεν είμαστε σε θέση να εκτιμήσομε αυτό που περιέγραψε ο Πινοσέτ στη Διακήρυξη Αρχών ως αποστολή του, ‘‘μιά παρατεταμένη και σε βάθος επιχείρηση γιά να αλλάξει η νοοτροπία των Χιλιανών’’. Κάτι μας θυμίζει και αυτό. Και στη Χώρα μας γίνεται λόγος τα τελευταία χρόνια περί αυτού. Αλλά για να μην απομακρυνθούμε από τον νότιο-αμερικάνικο κώνο, και ο Αλιέντε έναν παρόμοιο στόχο θα ήθελε να υλοποιήσει, έχοντας ως ‘‘όπλα’’, από την ποίηση του Πάμπλο Νερούντα μέχρι τις επαναστατικές αποχρώσεις του Σιμόν Μπολιβάρ και του Τσε Γκεβάρα, για να αναφέρομε μερικές μορφές, τις οποίες έχει στραπατσάρει η ακατάσχετη αριστερή παραφιλολογία. Αλήθεια, αλλάζει η νοοτροπία του ανθρώπου με Καθοδήγηση, με προπαγάνδα, με ηλεκτροσόκ, με Γκουλάγκ και Γκουαντάναμο, ή ακόμη με ‘‘μιά ανελέητη σιδερένια σκούπα’’, όπως ισχυριζόταν ο Ρόζενμπεργκ, ο θεωρητικός του Γ’ Ράϊχ; Όμως ο Μ. Γκάντι είναι κατηγορηματικός, ‘‘Το κίνημα θα αποτύχει αν δεν φθάσει στη ρίζα του κακού, στην ανθρώπινη απληστία’’.
Ο Πινοσέτ θα βρεθεί σε κατ’ οίκον περιορισμό, στην Αγγλία, αντιμετωπίζοντας κατηγορίες για γενοκτονία, βασανιστήρια και τρομοκρατία. Αυτό, βέβαια, δεν θα εμποδίσει τη Μάργκαρετ Θάτσερ να επισκέπτεται τον γηραιό στρατηγό και να συζητούν για την ‘‘αξιοσημείωτη επιτυχία της Χιλιανής οικονομίας’’, περιγράφοντάς την ως ‘‘ένα εντυπωσιακό παράδειγμα οικονομικής μεταρρύθμισης, από το οποίο μπορούμε να πάρομε πολλά μαθήματα’’. Όπως θα έλεγε και ο δικός μας Καραγκούνης, χωρίς ειρωνεία! Να θυμηθούμε, και ο Γέλτσιν τον 37χρονο οικονομολόγο του Harvard, Jeffry Sachs, είχε καλέσει για την ανόρθωση της οικονομίας, για να ξεφυτρώσουν τελικά οι νέοι ολιγάρχες της Ρωσίας!
Αντί επιλόγου. Οι μαρξιστές πρέσβευαν την εργατική ουτοπία. Και οι οπαδοί της σχολής του Σικάγου πρεσβεύουν την επιχειρηματική ουτοπία. Και οι δύο ισχυρίζονται ότι, αν γινόταν αυτό που πρότειναν θα επιτυγχάνονταν η ισορροπία και η τελειότητα. Μαντεύω πού πάει το μυαλό σας! Ξέρετε, όμως, και στον ίσιο δρόμο, η καμήλα κουνάει πολύ, μα πάρα πολύ, απ’ ότι θυμάμαι από μιά μικρή διαδρομή στις Πυραμίδες της Γκίζας! Κούρασα . . .
Σεπτέμβριος 2018. Γρηγόριος Δημ. Νούσιας – Αεροπόρος.